Intuita, e lindur apo e fituar?

Çështja nëse intuita është e lindur apo e zhvilluar ka qenë një temë gjithnjë me shumë interes për studiuesit, psikologët dhe filozofët për vite me rradhë. Por gjithnjë është komplekse dhe e shumëanshme.

Disa forma të intuitës ka të ngjarë të kenë origjinë evolucionare. Për shembull, njerëzit mund të kenë evoluar për të qenë natyralisht të kujdesshëm ndaj rreziqeve të caktuara si gjarpërinjtë ose grabitqarët e mëdhenj. Kjo do të nënkuptonte se një frikë ose shqetësim i papritur kur shihni një gjarpër mund të jetë një formë e intuitës së lindur.

 Struktura dhe funksionet e trurit sugjerojnë se disa reagime intuitive janë të lidhura. Truri mund të përpunojë sasi të mëdha informacioni shpejt dhe pa vetëdije, duke çuar në njohuri të papritura ose "ndjenja të brendshme" që duken intuitive.

Studimet gjithashtu kanë treguar se foshnjat dhe fëmijët e vegjël demonstrojnë kuptime intuitive të botës fizike dhe ndërveprimeve themelore shoqërore njerëzore. Kjo tregon se disa intuita janë të pranishme që në moshë të re dhe nuk mësohen.

Por nga ana tjetër, ndërsa njerëzit rriten dhe kanë më shumë përvoja, ata zhvillojnë një bazë të dhënash më të pasur.

Me kalimin e kohës, kjo i lejon ata të marrin gjykime dhe vendime më të shpejta bazuar në modelet që kanë parë më parë, edhe nëse nuk mund të artikulojnë pse.

Për shembull, një zjarrfikës me përvojë mund të dijë intuitivisht kur një ndërtesë është gati të shembet bazuar në shenjat delikate që ata kanë mësuar nga përvojat e kaluara.

 Gjithashtu, normat, vlerat dhe mësimet kulturore mund të formësojnë intuitën. Ajo që ndihet intuitive në një kulturë mund të mos jetë në një tjetër.

Edhe në disiplina të ndryshme, si shahu, mjekësia apo muzika, ekspertët zhvillojnë një intuitë të rafinuar nëpërmjet praktikës dhe ekspozimit të përsëritur. Gjykimet e tyre intuitive bëhen më të sakta dhe më të nuancuara ndërsa fitojnë ekspertizë.

Ndërsa mund të themi se disa aftësi intuitive mund të jenë të lindura, ato gjithashtu mund të përmirësohen dhe rafinohen me përvojë.

Anasjelltas, përvojat ndonjëherë mund të anashkalojnë ose riformësojnë intuitat e lindura. Për shembull, ndërsa njerëzit mund të kenë një kujdes të lindur ndaj të huajve (një mekanizëm i mundshëm sigurie evolucionare), shumë njerëz e trajnojnë veten të jenë më të besueshëm ose mendjehapur përmes përvojave pozitive dhe mësimeve kulturore.

Por duhet patur parasysh se ndërsa intuita mund të jetë një mjet i fuqishëm, ajo është gjithashtu e gabueshme. Paragjykimet njohëse, traumat e së kaluarës apo keqinformimi mund të shtrembërojnë gjykimet intuitive. Është gjithmonë një ide e mirë të balanconi intuitën me analizën e arsyetuar kur merrni vendime të rëndësishme.

 Intuita ka të ngjarë të jetë një përzierje e proceseve të lindura dhe të zhvilluara. Është produkt i ndërveprimit midis të kaluarës sonë evolucionare, përvojave individuale, proceseve neurologjike dhe mjediseve kulturore.